Urgenda zaak

In een uitspraak van 24 juni 2015 heeft de rechtbank Den Haag (verder: de rechtbank) geoordeeld dat de Nederlandse Staat ervoor moet zorgen dat de uitstoot van broeikasgassen in Nederland in 2020 ten minste 25% lager is ten opzichte van de uitstoot in 1990.

Rechtbank Den Haag 24 juni 2015, ECLI:NL:RBDHA:2015:7145

Deze zaak, ingesteld door de Stichting Urgenda (een samenvoeging van “Urgent Agenda”) en 900 mede-eisers, heeft veel (internationale) aandacht gekregen. Niet alleen omdat hij interessant is voor het klimaatrecht, maar ook omdat de rechter de regering heeft opgedragen “meer te doen” dan uit politieke voornemens blijkt.

Ook voor de verhouding tussen de uitvoerende en de rechtsprekende macht is deze zaak uitermate interessant. Het belangrijkste verweer van de Staat was dat de zaak niet in de rechtszaal thuis hoorde, maar een politieke kwestie zou zijn. De rechtbank redeneerde daartegen dat de verdeling van bevoegdheden binnen de overheid niet bedoeld is als strikte scheiding van machten, maar veeleer als evenwicht. De rechter moet rechtsbescherming bieden binnen zijn eigen domein, de toepassing van het recht. Dit aspect van de zaak leidde wel tot een compromis; de Rechtbank beval de Staat, enkel aan de ondergrens van zijn internationale verplichtingen te voldoen en gaf dus een reductiebevel van 25%. Urgenda had 40% gevorderd.

De rechtbank oordeelt, dat de Staat tekortschiet in de nakoming van verplichtingen op basis van internationaal recht; het VN-klimaatverdrag, het Kyotoprotocol en het ‘no harm’-beginsel. Daarnaast handelt de Staat volgens de rechtbank in strijd met Europese klimaatverplichtingen uit het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en verschillende klimaatrichtlijnen. Het lastige aan deze bepalingen is, zoals ook door de Staat aangevoerd, dat burgers zich voor de rechter niet direct kunnen beroepen op deze internationale en Europese normen. De rechtbank redeneert echter dat deze bepalingen wel een ‘reflexwerking’ hebben in het Nederlandse recht. Bij open normen zoals de maatschappelijke betamelijkheid is ruimte om rekening te houden met deze niet rechtstreeks werkende verplichtingen. De rechtbank volgt het standpunt van Urgenda dat de Staat zich schuldig maakt aan “gevaarzetting” en daardoor onrechtmatig handelt in de zin van art. 6:162 lid 2 BW. De Staat stelt de internationale gemeenschap ten onrechte bloot aan een risico van gevaarlijke klimaatverandering. Wetenschappelijk staat – onbetwist – vast dat de gevolgen daarvan voor het milieu en de menselijke gezondheid ernstig en onomkeerbaar zullen zijn. Enkel het moment waarop het gevaar zich verwezenlijkt is nog onzeker. De rechtbank komt uiteindelijk tot de conclusie dat de Staat de zorgplicht die besloten ligt in de maatschappelijke betamelijkheid is geschonden en dat daarmee (tevens) onrechtmatig is gehandeld tegenover Urgenda en de negenhonderd mede-eisers. De Staat heeft hoger beroep ingesteld tegen deze uitspraak. Redenen om het hoger beroep in te stellen – wetenschappers hadden de Staat opgeroepen dat niet te doen – zijn volgens een Kamerbrief van staatssecretaris Mansfeld van 1 september 2015 onder meer dat de Staat duidelijkheid wil krijgen over de wijze van invulling van de zorgvuldigheidsnorm en de gevolgen van de uitspraak voor het klimaatbeleid en voor andere beleidsterreinen waarbinnen de Staat ‘meer’ zou kunnen of moeten doen.