Festivals: living labs voor de energietransitie

Het onderstaande artikel is een voorpublicatie uit de maarteditie van PONT, Vakblad Energie en Duurzaamheid. Schrijf je hier gratis in voor het vakblad.

Eurosonic

Het zindert in de volgepropte Ronde zaal van de Groningse Oosterpoort. Het Nationaal Klimaat Platform (NKP) heeft Eurosonic Noorderslag (ESNS) festival uitgekozen om een rapport te presenteren, met aanbevelingen om maximaal gebruik te maken van de geweldige broeinesten van verduurzaming die veel festivals zijn. De zaal gonst van optimisme en dadendrang. Met aanstekelijk enthousiasme vertellen organisatoren van kleine en (hele) grote festivals hun verhalen aan gastheer Kees Vendrik. “Toen wij pas een soortgelijke workshop organiseerden en lieten zien wat festivals aan energie-innovatie doen, liepen mensen uit de energiesector met ogen op steeltjes de deur uit. Zo onder de indruk waren zij wat er in deze sector al gebeurt”, aldus het NKP-boegbeeld.

Oerrock: zon van de buurman

Neem het Friese Oerrock. Allang geen kleintje meer, maar drijvend op 1.400 vrijwilligers wel een festival zonder winstoogmerk. De nuchtere voorzitter Sietze Boonstra vertelt: “Ons festival draait voor 99,9 procent op zonne-energie. Daar hoeven we geen erkenning voor, we willen het gewoon goed doen. Dat er naast ons festivalterrein een zonneveld ligt, helpt daarbij. En dat dat park van mijn neef is, ook. De lijntjes zijn kort bij ons.” We hebben een kabel over de weg gespannen en een transformator van 130.000 euro gerealiseerd. Een bedrag dat voor een festival eigenlijk niet terug te verdienen valt. Toch kregen ze dat voor elkaar, wat nog niet meeviel omdat buurman ‘neef’ geen leveringsvergunning had. “Maar omdat we hem eigenaar van het festivalterrein hebben gemaakt, lukte het toch. Nu hebben we nooit meer aggregaten nodig en komen collega’s van heinde en ver kijken hoe wij dat gefixt hebben. Hoe mooi is dat?”, vertelt Boonstra.

‘Een groot deel van de footprint zit niet in licht en geluid, maar in mobiliteit en de frituur’

Into The Great Wide Open: koploper

Absolute pionier in de scene is het Vlielandse Into The Great Wide Open (ITGWO). Op zo’n beetje alle aspecten van duurzaamheid loopt dit festival voorop. “Hoewel we al aardig wat stappen gezet hebben, zien we altijd nieuwe kansen. Maar we zijn er vooral op gericht onze ervaringen en lessen te verspreiden naar andere festivals”, vertelt Tijl Couzij, die al sinds 2009 werkt aan het festival dat op locatie inmiddels op honderd procent Nederlandse zon en windstroom draait. “Netbeheerders en andere partijen uit de energiesector komen bij ons kijken hoe wij een volledig decentraal netwerk aanleggen. Wat hen ook interesseert is dat alle kabels boven de grond liggen, wat experimenteren met verschillende slimme stroomontwerpen veel gemakkelijker maakt dan in een stadse omgeving. Bovendien boeit het hen dat we nu kijken hoe we de accu’s van alle kranen, vrachtauto’s en heftrucks waarmee we de podia en tenten opzetten, ook tijdens het festival in ons energiesysteem kunnen gebruiken.”

Of het spannend is om een festival voor het eerst op batterijen te draaien, bevestigt Couzij: “The worst nightmare van een organisator is natuurlijk dat het geluid uitvalt. Toen we net begonnen, hadden we dan ook een back-up gefixt. Maar gaandeweg zijn we steeds meer aan de weet gekomen over welke pieken je op een festival hebt en wat de meeste stroom trekt. Relevant, want een systeem met batterijen kan prijzig zijn als je het zou overdimensioneren (installeren van apparatuur met een hogere capaciteit dan nodig, red.), zoals vaak het geval is met dieselaggregaten. Dus hoe minder vermogen je nodig hebt, hoe beter. Inmiddels zijn we hartstikke comfortabel met onze technieken.”

Ook knap: het festival wist het aantal mensen dat met de auto naar de Harlingse veerboot komt, terug te dringen van 70 naar 50 procent. ITGWO werkt met een vrijwillige bijdrage aan het Goede Reis-programma, waarmee het festival verder circulair gemaakt wordt. Want let op: een groot deel van de energy-footprint van een festival zit niet in het licht en geluid, maar in mobiliteit en de frituur.

Innofest: tussen pioniers en fieldlabs

Om meer slagkracht te organiseren richting andere festivals én ondernemers, stonden festivals als ITGWO, ESNS en Welcome to the Village aan de wieg van de oprichting van Innofest. Deze organisatie helpt startups aan een plekje op festivals om daar hun uitvindingen en nieuwe producten en concepten in een mooie, tijdelijke setting uit te proberen. “Festivals zijn een perfecte living lab voor innovatieve bedrijven”, zegt directeur Tom van Wijk. “Je kunt nulmetingen doen, het is tijdelijk en er kán veel, ook qua vergunningen. Bovendien zijn organisatoren en gasten vaak open minded en gedreven. Wij spreken de taal van ondernemers, maar hebben ook het vertrouwen van organisatoren, omdat we hen snappen en niet in de weg lopen.”

Sinds de oprichting zo’n tien jaar geleden bemiddelde Innofest al voor meer dan vierhonderd pioniers (dikwijls uit de energiesector) een testlocatie. Inmiddels zijn dat er al zo’n vijftig per jaar. Met een beproefd testsysteem helpen ze de Willy Wortels hun producten verder te ontwikkelen. Lowlands, Mysteryland en de bevrijdingsfestivals behoren tot hun samenwerkingspartners, maar ook de Floriade en het Amsterdam Light Festival. Van Wijk: “Nog niet zo lang geleden draaiden festivals allemaal op dieselaggregaten. Daar werd dan op enig moment wel biodiesel voor gebruikt, maar met de stikstofcrisis werd ook dat problematisch. Inmiddels worden batterijen steeds gebruikelijker en zijn waterstofaggregaten in opkomst. Festivals zijn in die zin ook een belangrijke springplank richting een marktdoorbraak.”

Volta Energy: doorgroei dankzij festivals

Dat blijkt bijvoorbeeld uit het verhaal van Volta Energy, dat duurzame mobiele energieoplossingen levert, bestaande uit batterijsystemen, zonnepanelen en een back-up systeem. “Via Innofest konden wij terecht op festivals als ESNS om onze producten uit te proberen. Zo kwamen we erachter dat vloeibare waterstof voor ons niet werkte en stapten we over op brandstofcellen en methanol voor ons back-upsysteem. We richten ons nu hoofdzakelijk op de bouw, maar als testplek zijn zulke locaties minder geschikt. Daar is wel belangstelling voor experimenteren, maar moet een oplossing vooral ook betrouwbaar zijn. Op een festival treft je eerder mensen die plezier hebben in experimenteren”, zegt Thomas Tikken, medewerker van Volta Energy. “Ons bedrijf bestaat nu uit 65 à 70 mensen. Voor de doorgroei die we hebben gemaakt, is de leerfase op festivals echt belangrijk geweest.”

Beeld: Laura van der Spek

Watermeln: van waterstofpionier naar marktleider

Mede-oprichter Jeff Wezel van Watermeln heeft dezelfde positieve ervaringen. Op festivals als Strafwerk, Mysteryland en de TT in Assen kreeg hij de kans zijn eerste waterstofgeneratoren te testen. “Dat begint met een prototype. Het is geweldig om een plek te krijgen waar je de wensen van je klanten kunt leren kennen. Hoeveel energie hebben ze nodig? Kan ik dat leveren? Hoe zit het met mijn aanvoerlijnen?” Waterstof is geen makkelijk product. “Veiligheid is in eerste instantie een issue, waardoor je eigenlijk al met 1-0 achterstaat. In het begin bleven we dan ook 24/7 bij de installatie. Dat ware lange dagen, wat weer reden was snel te werken aan monitoring op afstand. Maar inmiddels zijn onze installaties volledig veilig.” Ook Watermeln heeft de stap weten te zetten naar een BV. “We verhuren dertien systemen, hebben er al twee verkocht en hebben vijf mensen in dienst. ITGWO bijvoorbeeld draait voor zijn stroomvoorziening voor een groot deel op onze spullen. Grote bouwbedrijven weten ons te vinden. Daarmee zijn we marktleider in onze sector”, vertelt Wezel.

‘We hebben zelfs een hand-out gemaakt waar andere festivals gebruik van maken’

Trap op de rem

Wat hielp bij de doorbraak van waterstofaggregaten in de festivalwereld, was het werk van Rotterdam Festivals. Director Renske Satijn: “De Wereldhavendagen wilden graag gaan werken met waterstofaggregaten, onder meer vanwege de positieve effecten op de luchtkwaliteit. Maar de brandweer trapte vol op de rem: ‘Gaan we niet doen’.” Begrijpelijk misschien, want waterstofaggregaten zijn nog nieuw en zeer brandbaar. Maar bevredigend was die reactie niet. “We zijn toen met handhavers, de leverancier én de brandweer gaan kijken onder welke voorwaarde de inzet van waterstofaggregaten toch mogelijk zou zijn. En dat is gelukt. We hebben zelfs een hand-out gemaakt over veilige inzet van waterstof, waar andere festivals gebruik van kunnen maken.”

De toon maakt de muziek

Terug naar Groningen, waar Gerdine Keijzer-Baldé, secretaris-generaal van het ministerie van Klimaat en Groene Groei, half januari de publicatie De toon maakt de muziek van het NKP in ontvangst neemt. Naast een pleidooi voor harmonisatie van regels en beperking van de regeldruk (een festival als Lowlands krijgt zo’n dertig controlerende instanties over de vloer) benadrukt het NKP vooral het innovatiepotentieel van de festivalsector (goed voor een omzet van bijna tien miljard (!) euro) en zijn rol als proeftuin. “Daarbij zou de sector er goed aan doen een index te ontwikkelen om zijn eigen maatschappelijke en economische waarde aan af te meten, niet in de laatste plaats op het gebied van duurzaamheid”, stelt Vendrik, die ook een lans breekt voor Future Deal Festivals tussen de sector en de overheid. Dat zou een mooie opvolging zijn van deze aflopende Green Deal Circular Festivals. “Mijn ambtenaren keken ervan op toen het NKP dit thema agendeerde,” geeft Keijzer-Baldé toe, “maar dat is juist Vendriks rol. Ik heb hier goed gehoord en gezien wat in deze sector speelt en dat is niet mis.”