Bijna driekwart van de gemeenten heeft de ambitie uitgesproken om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn. Datzelfde aantal heeft ook ambitieuze doelen voor 2030, die soms verder gaan dan de landelijke doelstelling van 55 procent CO2-reductie ten opzichte van 1990. Tegelijkertijd hebben zij er de afgelopen jaren een forse opgave bijgekregen – van de warmtetransitie in wijken tot emissievrije mobiliteit. Maar verantwoordelijkheid hebben en die ook waarmaken zijn twee verschillende dingen.
Het onderstaande artikel is een voorpublicatie uit de maarteditie van PONT, Vakblad Energie en Duurzaamheid. Schrijf je hier gratis in voor het vakblad.
De klimaatdoelen staan bij vrijwel elke gemeente op papier. Maar wat vaak ontbreekt is een duidelijke weg ernaartoe. Want een doel is nog geen plan en een plan nog geen uitvoering. Netcongestie, beperkte capaciteit en krappe budgetten maken het er niet makkelijker op. Maar het grootste risico is misschien wel dat klimaatbeleid blijft hangen bij één bevlogen ambtenaar, of verdwijnt zodra een nieuw college zijn eigen of weer andere prioriteiten stelt.
Om die stap te zetten, is de Wegwijzer Gemeentelijke Emissiereductie ontwikkeld door onderzoeksbureau Common Futures, in opdracht van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE), Stichting Klimaatvriendelijk Aanbesteden en Ondernemen (SKAO), eigenaar en beheerder van de CO2-Prestatieladder en Klimaatstichting HIER. De Wegwijzer helpt gemeenten om klimaatambities te vertalen naar concreet beleid en biedt praktische handvatten bij het realiseren van klimaatdoelen. De Wegwijzer helpt om inzicht te krijgen in de omvang van de uitstoot, om emissiegaten te identificeren en om maatregelen te selecteren waarmee die gaten kunnen worden overbrugd. In plaats van dat elke gemeente afzonderlijk het wiel uitvindt, zorgt de Wegwijzer voor een uniform kader om emissies inzichtelijk te maken en echt effectieve maatregelen te selecteren.
De Wegwijzer werkt volgens een stappenplan. Eerst wordt inzichtelijk gemaakt waar de gemeentelijke emissies vandaan komen: uit de gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie of landbouw. De Wegwijzer volgt daarbij de Klimaatmonitor van de rijksoverheid, een online platform met data over gemeentelijke emissies, gebaseerd op verschillende publieke bronnen.
Vervolgens wordt het zogenaamde emissiegat bepaald. Oftewel: wat zou de uitstoot zijn zonder aanvullend gemeentelijk beleid? Dan wordt bepaald welke maatregelen lokaal daadwerkelijk verschil maken. Daarbij wordt gekeken naar de grootste bronnen (materiële emissies) binnen de gemeente. De maatregelen kunnen variëren van extra handhaving op de energiebesparingsplicht voor bedrijven tot het aardgasvrij maken van wijken of het instellen van emissievrije zones.
Tot slot worden deze keuzes vertaald naar concrete acties in het gemeentelijk klimaatbeleid, inclusief planning en monitoring. Zo ontstaat een aanpak die niet alleen ambitieus is, maar ook uitvoerbaar en meetbaar.
In het bijbehorende inspiratieboek laten negen gemeenten zien hoe deze verschillende maatregelen er in de praktijk uitzien. Zo werkt Den Haag met een loket voor de verduurzaming van vve’s, zet Zwolle in op collectieve inkoopacties voor woningverduurzaming samen met bewonersinitiatieven, waarbij budgetten uit het Nationaal Isolatie Programma (NIP) op een effectieve manier worden ingezet, voerde Nijmegen een zero-emissiezone voor stadslogistiek in en past Tilburg stimulerend toezicht toe op de energiebesparingsplicht. Deze voorbeelden laten zien dat structurele CO₂-reductie haalbaar is. Waar mogelijk is er inzicht geboden in de daadwerkelijke reductie van de genomen maatregel.
Ook de implementatie van de CO₂-Prestatieladder is een van de maatregelen in het Inspiratieboek binnen de Wegwijzer. De gemeente Haarlemmermeer wilde een voorbeeldrol pakken richting inwoners en bedrijven, en tegelijkertijd voldoen aan de landelijke en Europese klimaatdoelen. De gemeente besloot daarom de eigen bedrijfsvoering stevig te verduurzamen.
Met de CO₂-Prestatieladder implementeren gemeenten een CO₂-managementsysteem waarmee ze structureel sturen op de emissies van hun eigen organisatie, keten en inkoop. Centraal hierbij staat de Plan-Do-Check-Act-cyclus en het principe van continue verbetering. Waar klimaatambities nog te vaak meebewegen met politieke prioriteiten, zorgt de Prestatieladder voor houvast. De ladder biedt de kans stap voor stap te klimmen en de aanpak steeds verder te verbreden. Gemeenten meten met de ladder wat ze uitstoten, nemen gerichte maatregelen en sturen jaarlijks bij. Daarbij wordt de gemeente jaarlijks door een externe onafhankelijke certificerende instelling getoetst.
Zo wordt voortgang zichtbaar en blijft beleid overeind, ook bij bestuurlijke wisselingen. Gemeenten vragen met hun klimaatbeleid veel van hun bewoners en bedrijven, met de CO2-Prestatieladder geven ze ten minste zelf het goede voorbeeld. Inmiddels werken ruim 40 gemeenten met de ladder, waaronder ook grote gemeenten als Den Haag, Rotterdam en Amsterdam.
De aanpak van de CO2-Prestatieladder kan slim gekoppeld worden aan de aanpak van de Wegwijzer. Waar de prestatieladder in eerste instantie stuurt op de bedrijfsvoering, keten en inkoop van gemeenten (scope 1, 2 en 3 in jargon) koppelt de Wegwijzer die aanpak aan de grotere opgave van beleid op het gebied van de gebouwde omgeving, mobiliteit, industrie en landbouw. Ook de nieuwste versie van de CO2-Prestatieladder, 4.0, vraagt hen om een concrete route naar nul uitstoot vast te leggen, met juist ook aandacht voor emissies buiten de eigen organisatie en die vermeden kunnen worden. Het gaat daarbij dus ook om de emissies in de gebouwde omgeving en industrie.
De Wegwijzer ligt klaar om gemeenten te ondersteunen bij het vertalen van klimaatdoelen naar concrete maatregelen. De CO2-Prestatieladder kan hierbij ondersteunen om het op een slimme manier structureel in te bedden in de organisatie en om aan bewoners en bedrijven te laten zien, dat het de gemeente menens is. Met de gemeenteraadsverkiezingen in maart in zicht ligt er voor de kersverse colleges en voor ambitieuze ambtenaren een mooie kans om het klimaatbeleid in de gemeente een nieuwe impuls te geven. Klimaatbeleid is vaak nog te veel ‘rennen of stilstaan’, terwijl alleen met stug en gestaag doorwerken met een gestructureerde aanpak, het uiteindelijke doel, een klimaatneutraal Nederland bereikt wordt.
